De lezing van Ad Hartjes op 18 november in Genderen was een groot succes. Met ongeveer 130 bezoekers was de zaal stampvol voor een boeiend verhaal over een van de grootste Nederlandse waterbouwkundige projecten aller tijden: De Scheiding van Maas en Waal en het graven van de Bergsche Maas.
Ad Hartjes wist het publiek te meenemen met zijn grote kennis, zijn scherpe oog voor detail en zijn gezonde dosis humor. Voor de pauze belichtte hij de eeuwen van wateroverlast. Vóór de ingrijpende werken vormden de Maas en de Waal een chaotisch, steeds wisselend rivierenstelsel met talloze zijarmen en vertakkingen. Het gevolg was regelmatige wateroverlast van ongekende proporties. Vooral bij hoogwater op de Waal -door dooi of zware regenval- stuwde dat water terug de Maas in. Dit leidde tot overstromingen, het verlies van landbouwgrond en, nog erger, levensgevaar voor de bewoners van het gebied.
Al vanaf de achttiende eeuw pleitten ingenieurs als Jan Blanken en later baron Krayenhoff voor een ingreep om deze waterchaos te bedwingen. Na een ernstige dijkdoorbraak in Nieuwkuijk in 1883 was de maat vol. De Maasmondwet van datzelfde jaar gaf het officiële startschot voor wat we gerust een ‘deltawerk van de negentiende eeuw’ mogen noemen.
Na de pauze hervatte Ad Hartjes zijn verhaal over de realisatie van het project, ondersteund met originele beelden uit 1904 van de Bossche fotograaf Arnaud Pistoor, die de complexiteit en omvang van de realisatie prachtig in beeld brachten.
Baron Kraijenhoffs plan uit 1823 bleek de sleutel. Het idee was radicaal: “Graaf een compleet nieuwe rivier: De Bergsche Maas, leg dammen en sluizen aan om de twee rivieren definitief te scheiden en laat de Maas vervolgens direct uitkomen in de Amer en verder naar zee”.
Dit ‘eenvoudige’ idee was in de praktijk een gigantische klus. Van 1888 tot 1904 werd eraan gewerkt.
- De nieuwe Bergsche Maas werd meer dan 24 kilometer lang en 150 tot 250 meter breed.
- Het overgrote deel van het werk was graafwerk. In de wintermaanden werd dit ondersteund door stoomgraafmachines.
- Op piekmomenten werkten er 1000 tot 1500 arbeiders aan het project, vaak “arbeidsmigranten” uit Noord-Nederland en Wallonië.
- Daarnaast werden het Heusdense Kanaal verbreed, afsluitdijken gebouwd, sluizen geplaatst, en vloedbermen (overloopgebieden van zo’n 300 hectare) aangelegd om water op te vangen.
Het resultaat: de Maas stroomt nu rechtstreeks via de Amer naar zee, waardoor de Waal het Maaswater niet langer kan terugstuwen. Een ingreep die tot op de dag van vandaag de veiligheid van ons gebied bepaalt.
Ad was zo vriendelijk om op ons verzoek samenvattingen te maken van de belangrijkste punten uit het boek van Bongaerd uit 1909, wat is terug te lezen op de site van de TU Delft.
Ook vindt u een schat aan informatie en de prachtige foto-collectie van Arnaud Pistoor op de website van het BHIC: De uitvoering van de Maasmondingswerken